گروه اجتماعی: شرايط اجتماعی و برخی رسوم و عرف، به تدريج وقوع طلاق عاطفی را بين خانواده‌های ايرانی گسترش می‌دهد و اين اتفاقی است كه بيش از افزايش طلاق‌های قانونی، بنيان نهاد خانواده را در ايران تهديد می‌كند.

تزلزل و سستی بنياد خانواده از پيامدهای صنعتی‌شدن است. بيشتر جوامع متمدن درگير مسئله «طلاق» هستند؛ مسئله‌ای كه اگر چه مربوط به حريم خصوصی افراد و خانواده‌هاست اما نتايج منفی آن ساختار اجتماعی را نيز در برمی‌گيرد.

كارشناسان بر اين باورند كه فرايند طلاق هفت مرحله «اختلافات جزئی»، «تكرار و جدی شدن آنها»، «جدايی يا بی‌ميلی يكی از زوجين»، «قهرهای طولانی و تكرار آن»، «خستگی زوجين از اين قهرها»، «طلاق عاطفی»، و در نهايت «طلاق قانونی» را طی می‌كند؛ زنگ خطر طلاق، در مرحله طلاق عاطفی ـ كه به آن «طلاق خاموش» و «طلاق روانی» نيز گفته می‌شود ـ می‌خورد.

در طلاق عاطفی، زن و مرد بنا بر قراردادی كه بين هم بستند به شكل صوری و اجباری با يكديگر زندگی می‌كنند و ارتباطات اجتماعى، اخلاقى و زناشویى ميان آنان يا قطع است يا بدون ميل و رغبت صورت مى‏گيرد كه اين وضعيت آثار روحی و روانی منفی شديدی را بر زوجين و فرزندان آنها تحميل می‌كند.

عدم تعادل جنسی، فشارهای اقتصادی و معيشتی تأمين زندگی، شرايط فرهنگی جامعه، سنت‌هايی كه نه تنها كاركرد مطلوب خود را از دست داده‌اند بلكه كاركرد منفی نيز پيدا كرده‌اند، وجود نوعی نگاه حرمت‌آميز به خانواده، حضور بزرگان و ريش‌سفيدان و مفهوم بدی كه طلاق در اين جوامع دارد، از جمله موضوعاتی است كه در بروز طلاق عاطفی و دامن زدن به آن مؤثر است.

گسترش طلاق‌های عاطفی هشداری نسبت به از هم پاشيدن بنيان خانواده در جامعه است لذا آموزش و اطلاع رسانی از راه‌كارهای جلوگيری از شيوع آن است.

طلاق عاطفی از ديد مسؤولان قضايی جامعه اسلامی ما دور مانده است

«امان‌اله قرايی‌مقدم» استاد دانشگاه تربيت معلم، طلاق عاطفی را يكی از شايع‌ترين انواع طلاق در جامعه امروز می‌خواند و می‌گويد: طلاق عاطفی يكی از رايج‌ترين و مهم‌ترين عوامل مؤثر در شكست زندگی زناشويی است كه در عين اهميت، از ديد مسؤولان قضايی جامعه اسلامی ما دور مانده است. وی می‌افزايد:‌ مشاوره در حل مسايل خانوادگی بسيار مهم و قابل اعتنا است اما تأثير مشاوره قبل ازدواج يا تداوم آن بسيار بيشتر از مشاوره برای طلاق عاطفی است؛ زيرا درباره‌ طلاق عاطفی زوجين هيچ وجه اشتراكی برای ارتباط روحی باهم نداشته و هرگونه راه حل برای رفع اختلافات تنها در كوتاه‌مدت مؤثر است.

تأكيد بر هداف ارزشی اسلام مانعی برای بروز طلاق عاطفی است

«علی سالاری» استاد دانشگاه، توجه به تعاليم اسلام را امری مؤثر در جلوگيری از بروز طلاق عاطفی ذكر و تصريح می‌كند: برای تأمين كارآمدی خانواده به‌گونه‌ای كه كل خانواده اهداف و وظايف مورد نظر اسلام را تحقق بخشند بايد در مرحله اول به اهداف ارزشی اسلام در تشكيل خانواده در ابعاد خداشناسی، معاد، تقوی و دين‌داری توجه كافی شود.

وی اظهار می‌كند: عدالت از ديگر محور‌های پايدار نگه‌داشتن بنيان خانواده به‌شمار می‌رود تحقق عدالت در محبت و ابراز عشق، قدردانی و احترام به منزلت فردی می‌تواند از بروز طلاق عاطفی در كانون خانواده جلوگيری كند.

«محمدرضا شرفی» معاون فرهنگی دانشكده روانشناسی، بر نقش مهم اعتقادات دينی در گذار از بحرانهای خانوادگی تأكيد می‌كند و می‌گويد: آموزه‌های دينی درباره حل بحران‌های خانواده ناظر بر دو مفهوم رفع و دفع است كه با به‌كارگيری اين اصول مذهبی راه‌های پيشگيری از اختلافات خانوادگی و تدابير حل مشكلات در اختيار افراد قرار می‌گيرد؛ به‌عنوان مثال دعوت به پاكدامنی، قناعت، پرهيزكاری و رعايت حقوق همسران كه در قرآن به طور مفصل به آن پرداخته شده از جمله‌ی اين آموزش‌هاست.

با اشاره به آيه 35 سوره مباركه «نساء» درباره نقش مشاوره در حل اختلافات تصريح می‌كند: در قرآن به امر مشاوره نيز سفارش و تأكيد شده و آيات بسياری دربردارنده اين مفهوم است كه در هنگام بروز اختلاف هر كدام از زوجين حكمی را برای خود انتخاب كنند كه امروزه مشاوره جايگزين آن شده و فرهنگ‌سازی اين امر عمدتاً برعهده دانشگاه‌ها و رسانه‌هاست.

«سيما پردازش» دارای فوق تخصص اعصاب و روان، اجرای احكام دينی و قرآنی از سوی خانواده‌ها را راهی برای پيشگيری از ايجاد بی‌تفاوتی در زندگی يا طلاق عاطفی می‌داند و اظهار می‌كند: از منظر اسلام ابراز محبت و گذشت از اصلی‌ترين راه‌های جلوگيری از طلاق عاطفی است.

نبودن مهرورزی و اطمينان بين زوجين از عوامل بروز طلاق عاطفی است

«مهدی راسخ‌قدم» مشاور و كارشناس مسائل خانواده معتقد است، عوامل زيادی در ايجاد طلاق‌عاطفی در خانواده نقش دارند كه نداشتن صداقت، مهرورزی و اطمينان بين زوجين جزء مهم‌ترين آنهاست.

اين استاد دانشگاه تصريح می‌كند: اگر زوجين در بدترين شرايط دستورات الهی را سر‌لوحه زندگی مشترك خود قرار دهند يقيناً كليه مشكلات زناشويی و حتی اقتصادی آنان حل خواهد شد و زندگی به كامشان شيرين می‌شود.

«حسن فتاحی‌نژاد» استاد دانشگاه تهران، معتقد است اگر طلاق عاطفی به سرعت درمان نشود باعث از هم پاشيدگی خانواده می‌شود.

وی با اشاره به عوامل ايجاد طلاق روانی‌ در خانواده‌ها می‌گويد: دروغ گفتن و دورويی در خانواده از دلايل ايجاد بی‌اعتمادی و تشديد طلاق عاطفی است و توجه به صداقت، پاكدامنی، احترام متقابل، ابراز محبت و اثبات دوست داشتن نيز از عوامل جلوگيری از بروز طلاق عاطفی است.

رفع نيازهای عاطفی در محيط خارج از خانه از عوارض طلاق عاطفی

«محمدعلی الستی» مدرس دانشگاه، بالا رفتن سطح انتظارات زوجين نسبت به يكديگر است را از ويژگی‌های جامعه صنعتی و از عوامل مهم بروز طلاق عاطفی می‌داند و می گويد: زمانی كه رسانه‌ها نوعی از روابط عاطفی ـ احساسی را مغاير با فرهنگ و عرف به نمايش می‌گذارند، زوجين احساس می‌كنند آن‌چه از يكديگر دريافت می‌كنند با آن‌چه كه مطلوب آن‌ها است مغايرت دارد و اين احساس زمينه بروز طلاق عاطفی را در خانواده فرآهم می‌كند.

وی در ادامه اظهار می‌كند: بزرگ‌ترين آسيب عدم رضايت زوجين از يكديگر زمانی است كه آن‌ها در بيرون از كانون گرم خانواده به دنبال پناهگاهی باشند كه اشتغال بيش از اندازه و نيازهای مالی اين مقوله را پررنگ‌تر می‌كند و در اين زمان زوجين به طرق متفاوت به ارضای عاطفی می‌پردازند.

دكتر «نسرين خواجه‌نوری» استاد و عضو هيأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی با اشاره به مطالب موجود در دين اسلام تصريح ميكند: دين مبين اسلام به محبت و صله‌رحم بسيار تأكيد كرده است كه با وجود اين محبت، كانون گرم خانواده به محيطی مناسب و امن برای پيشرفت و تعالی روح و جسم افراد تبديل می‌شود.

وی می‌گويد: طلاق عاطفی جديدترين شكل بروز اختلافات خانوادگی بين زوجين است كه متأسفانه در دنيای كنونی ما رواج شديدی داشته است و می‌توان از آن‌ به‌عنوان زمينه مناسبی برای آسيب‌ها و ناهنجاری‌های اجتماعی ياد كرد.

خواجه‌نوری می‌افزايد: زمانی كه زوجين برای رفع اين نيازها به بيرون از محيط خانواده می‌روند با خيانت به يكديگر پايه‌های خانواده را سست و متزلزل می‌كنند و اين مسأله در دين اسلام به عنوان امری زشت و نكوهنده معرفی شده است.

«ايرج يارمحمدی»، كارشناس ارشد مسايل حقوقی، نقش مشاوره توسط كارشناسان را قبل ازدواج را از عوامل پايداری اساس زندگی عنوان و تصريح می‌كند: مشورت در دين اسلام نيز از جايگاه قابل توجهی برخوردار است و احاديث زيادی در اين‌باره نقل شده‌است و با توجه به اينكه ازدواج يك تصميم‌گيری بسيار دقيق و مهم در زندگی به‌شمار می‌رود بهتر است طوری قانون‌گذاری شود تا همه جوانان قبل از ازدواج يك دوره مشاوره را طی كنند و روش‌های درست زيستن را آموزش ببينند تا در طول دوران زندگی مشترك كمتر با مشكل روبرو شوند.

برگزاری دوره‌های مشاوره برای جلوگيری از چنين بحران‌هايی در خانواده‌ها ضروری است

وی می‌افزايد: كمتر زوجی در دوران اوليه آشنايی با هم مشكل دارند اما به مرور زمان مشكلات اجتماعی و كمبود محبت در بين زوجين روابط زناشويی را كمرنگ كرده و عشق و علاقه جای خود را به بی‌تفاوتی در زندگی می‌دهد كه اين بی‌تفاوتی را می‌توان نوعی از طلاق به نام طلاق عاطفی خواند.

حجت‌الاسلام والمسلمين «محمدحسين توانايی» استاد دانشگاه امام صادق(ع)، به ارايه‌ی راهكارهايی برای رفع اين معضل اجتماعی می‌پردازد و می‌گويد: ايجاد تفكر مثبت يكی از علل از بين بردن‌ اين شكاف روحی است زيرا در اين حالت زن و شوهر به قابليت‌ها، امتيازات و وجوه مشترك هم توجه كرده و نقاط ضعف و اختلاف كمرنگ می‌شود.

وی در ادامه اظهار می‌كند: تقويت درك متقابل، گذشت و پيداكردن راه حل به جای پاك كردن صورت مسأله نيز از فاكتورهای مهم برای رفع طلاق عاطفی است كه در آيات قرآن و روايات امامان معصوم(ع) در باب آداب معاشرت و نحوه برخورد زوجين با هم، به آن تأكيد شده است.

حجت‌الاسلام توانايی می‌افزايد: توجه به خانواده و تقدس اين نهاد در مبانی دينی و اصول اسلامی به طور مفصل سفارش شده است كه با به‌كارگيری اين اصول و اندكی مطالعه درباره تكنيك‌های زندگی سالم می‌توان از بروز اين مشكل جلوگيری كرد.

«ربابه رمضانی» استاد دانشگاه علامه‌ طباطبايی، معتقد است: با توجه به اين‌كه هر حكمی كه در اسلام صادر شده است امری است مقبول، پس طلاق نيز در موقعيت مشخصی بهترين تصميم است البته انتخاب آن به عنوان آخرين راه در ابتدای اختلافات، امری ناپسند است و به‌همين سبب در روايت منسوب به پيامبر(ص) مغبوض‌ترين حلال در نزد خداوند ناميده شده است.

رسانه‌ها نقش مهمی در حل طلاق عاطفی دارند

رمضانی با اشاره به نقش رسانه تصريح می‌كند: رسانه‌های ديداری و شنيداری نقش بسيار مهمی در حل اختلافات خانوادگی دارند؛ آن‌ها می‌توانند با ارايه راه‌كارهای دينی و روان‌شناختی و معرفی چهره همسر موفق و نمونه، به استحكام بنيان خانواده كمك كنند.

اين استاد دانشگاه تأكيد می‌كند: آموزش جوانان در دانشگاه‌ها و استفاده از استادان حوزه در تربيت انسان‌های متعهد بسيار قابل توجه است؛ زيرا داشتن ايمان و اعتقاد باعث صبر انسان در موقعيت‌های سخت زندگی می‌شود.

طلاق در شرايطی كه باعث مخدوش شدن ايمان و اعتقادات مذهبی شود بهترين راهكار است

«عظيم عظيم‌پور» استاد دانشگاه علوم حديث با اشاره به اينكه نبايد همواره به طلاق به عنوان يك معضل اجتماعی نگاه كرد، می‌گويد: گاهی اوقات طلاق باعث نجات انسان از گردابی است كه عزت و انسانيت فرد را مخدوش كرده و بسيار مطلوب و مقبول است؛ زيرا استمرار زندگی در اين شرايط باعث به وجودآمدن نسلی است كه بسياری از ناهنجاری‌ها را می‌بينند و نسبت به آن‌ها بی‌تفاوت می‌شوند.

اين استاد دانشگاه اظهار می‌كند: وقتی كه ادامه رابطه زناشويی باعث مخدوش شدن ايمان و اعتقادات مذهبی شود و به ضرر كودكان و جامعه باشد و اختلافات با عفو و گذر زمان قابل حل نباشد طلاق بهترين راهكار است.

پيچيدگی‌های زندگی شهری طلاق عاطفی را تشديد می‌كند

«محمد هاشميان» جامعه‌شناس و استاد دانشگاه، تنوع‌طلبی را از عوامل بروز طلاق عاطفی در عصر حاضر می‌داند و می‌گويد: در جامعه شهری امروز كه از پيچيدگی‌‌های خاصی برخوردار است و انسان‌ها بيشتر تمايل به گسترش روابط خود دارند، اگر در اين ارتباطات اعتقادات وجود نداشته باشد به طور حتم مسايل و مشكلاتی برای زوجين به وجود می‌آيد.

وی تصريح كرد: انسان‌های معتقد از خيانت دوری می‌كنند؛ زيرا با آگاهی خود می‌دانند كه آثار مخرب خيانت فراتر از آن چيزی است كه به‌دست می‌آورند و به اين ترتيب سعی در حفظ سلامت روانی و اجتماعی خود دارند.

هاشيميان افزود: جامعه اكنون ما در ارگان‌های اجتماعی و اقتصادی، بحران‌زده است و معيار، ارزش و قواعد مشترك خود را از دست داده است و انسان‌ها در اين شرايط و فضای نامناسب بيشتر سودمندگرا هستند و اين خود بزرگ‌ترين خطر محسوب می‌شود.

نگاه منفی به طلاق قانونی عامل مهمی برای بروز طلاق عاطفی

«محمد جمالی» كارشناس ارشد مسايل حقوقی، ديدگاه منفی به طلاق را از جمله عوامل بروز طلاق عاطفی در جامعه عنوان و تصريح می‌كند: در كشور ما خانواده‌ها به مسئله طلاق نگاه و ديد منفی دارند و اين موضوع را به عنوان يك ناهنجاری در خانواده تلقی می‌كنند كه اگر فردی نتواند با همسرش زندگی كند بنا به ديدگاه خانوادگی بايد به آن زندگی تن دهد اما اسلام گاهی اوقات طلاق را برای زوج‌هايی كه با درگيری و عذاب با هم زندگی می‌كنند بهترين راه می‌داند.

كارشناس ارشد مسايل حقوقی، با اشاره به عوامل ايجاد طلاق عاطفی در جامعه می‌گويد: مسائل اقتصادی و اختلاف سنی از جمله دلايل اين معضل اجتماعی است كه ناسازگاری زوجين و تاريك شدن عواطف و علايق زن و مرد نسبت به يكديگر از نتايج آن است و زمينه‌های بروز طلاق را فراهم می‌كند.

به نظر می‌رسد آموز‌ش‌های همگانی خانواده‌ها با بهره‌گيری از آموزه‌های دينی قرآنی، به ويژه از طريق رسانه‌های عمومی، مهمترين راه برای كاهش انگيزه‌های شكل‌گيری و گسترش طلاق عاطفی در بين خانواده‌های ايرانی باشد و اين هدف، برنامه‌ريزی‌های كارشناسانه و فوری را می‌طلبد.